|
بجا آوردن نماز شب با آداب مخصوص چنين است:
وقتى انسان از خواب برمى خيزد براى خداوند سجده كند و خوب است در سجده و يا هنگام سر برداشتن از سجده بگويد
اَلْحَمْدُلِلّهِ الَّذى اَحْيانى بَعْدَ ما اَماتَنى، وَ اِلَيْهِ النُّشُورُ، اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذى رَدَّ
ستايش خاص خدايى است كه مرا پس از آن كه ميراند زنده ام كرد و بسوى اوست رستاخيز ستايش خاص خدايى است كه روحم را
عَلَىَّ رُوحى لاَِحْمَدَهُ وَاَعْبُدَهُ.(1)
به من بازگرداند تا ستايش و پرستشش كنم.
و چون برخاست و ايستاد بگويد:
اَللّهُمَّ اَعِنّى عَلى هَوْلِ الْمُطَّلَعِ، وَ وَسِّعْ عَلَىَّ
خدايا ياريم ده بر هراس روز قيامت و فراخ گردان بر من
الْمَضْجَعَ، وَارْزُقْنى خَيْرَما قَبْلَ الْمَوْتِ، وَارْزُقْنى خَيْرَما بَعْدَ الْمَوْتِ.(2)
آرامگاه قبرم را و خير و خوبى قبل از مرگ و پس از مرگ را روزى ما گردان.
وقتى كه صداى خروس را شنيد بگويد:
سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ، رَبُّ الْمَلائِكَةِ وَالرُّوحِ،
بسيار منزه و بسيار پاكيزه است پروردگار فرشتگان و روح (جبرئيل)
سَبَقَتْ رَحْمَتُكَ غَضَبَكَ، لا اِلهَ اِلاّ اَنْتَ، عَمِلْتُ سُـوءً، وَظَلَمْتُ نَفْسى،
پيشى گرفته مهرت بر خشمت معبودى نيست جز تو بد كرده ام و به خويشتن ستم كرده ام
فَاغْفِرْلى،اِنَّهُ لايَغْفِرُ الذُّنُوبَ اِلاّ اَنْتَ،فَتُبْ عَلَىَّ اِنَّكَ اَنْتَ التَّوّابُ الرَّحيمُ.(3)
پس بيامرز مرا كه براستى نيامرزد گناهان را جز تو پس توبه ام بپذير كه همانا تويى توبه پذير مهربان.
وقتى كه به آسمان نگاه كند بگويد:
اَللّهُمَّ اِنَّهُ لايُوارى مِنْكَ لَيْلٌ ساج، وَلاسَمآءٌ
خدايا براستى نپوشاند چيزى را از تو شب تار و نه آسمان
ذاتُ اَبْراج، وَلا اَرْضٌ ذاتُ مِهاد، وَلاظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْض،
برج دار و نه زمين گسترده و نه تاريكيهاى متراكم روى هم
وَلابَحْرٌ لُجِّىٌّ،يُدْلِجُ بَيْنَ يَدَىِ الْمُدْلِجِ مِنْ خَلْقِكَ، تُدْلِجُ الرَّحْمَةَ عَلى مَنْ
و نه درياى پرآب بروى شبانه در پيش شبروان خلق خويش و در شب، رحمت خويش را به هر كه
تَشآءُ مِنْ خَلْقِكَ، تَعْلَمُ خآئِنَةَ الاَْعْيُنِ وَ ما تُخْفِى الصُّدُورُ، غارَتِ
خواهى از خلق خود بدهى بدانى بهم خوردن ديدگان را و آنچه را در سينه هاست ستارگان
النُّجُومُ، وَنامَتِ الْعُيُونُ، وَ اَنْتَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ، لا تَاْخُذُكَ سِنَةٌ وَلانَوْمٌ،
فرو رفتند و ديدگان به خواب رفتند و تويى زنده پاينده كه نگيردت چرت و خواب
سُبْحانَ اللّهِ رَبِّ الْعالَمينَ، وَ اِلهِ الْمُرْسَلينَ، وَالْحَمْدُلِلّهِ رَبِّ الْعالَمينَ.(4)
منزه است خدا پروردگار جهانيان و معبود رسولان و ستايش خاص خدا پروردگار جهانيان است.
سپس اين پنج آيه از سوره آل عمران را بخواند:
اِنَّ فى خَلْقِ السَّمواتِ وَالاَْرْضِ
براستى در خلقت آسمانها و زمين
وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لاَيات لاُِولِى الاَْلْبابِ * اَلَّذينَ يَذْكُرُونَ اللّهَ
و اختلاف شب و روز نشانه هايى است براى صاحبان خرد آنان كه ياد كنند خدا را
قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ وَ يَتَفَكَّرُونَ فى خَلْقِ السَّمواتِ وَالاَْرْضِ
ايستاده و نشسته و به پهلو خفته و بينديشند در آفرينش آسمانها و زمين
رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النّارِ * رَبَّنا اِنَّكَ مَنْ
(و گويند) پروردگارا تو اينها را بيهوده نيافريده اى منزهى تو پس ما را از عذاب دوزخ نگهدار پروردگارا هر كه را تو
تُدْخِلِ النّارَ فَقَدْ اَخْزَيْتَهُ وَما لِلظّالِمينَ مِنْ اَنْصار * رَبَّنا اِنَّنا سَمِعْنا
بدوزخ برى براستى كه خوارش كرده اى و ستمكاران را ياورى نيست پروردگارا ما ندا زنى را شنيديم
مُنادِياً يُنادى لِلاْيمانِ اَنْ امِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُ نُوبَنا وَ كَفِّرْ
كه به ايمان ندا مى زد (و مى گفت) به پروردگارتان ايمان آوريد ما نيز ايمان آورديم پروردگارا گناهان ما را بيامرز و بديهاى ما را
عَنّا سَيِّئاتِنا وَ تَوَفَّنا مَعَ الاَْبْرارِ * رَبَّنا وَ اتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ
پوشيده دار و بميران ما را با نيكان پروردگارا آنچه را كه به ما وعده داده اى بوسيله فرستادگان خويش به ما بده و
وَلاتُخْزِنا يَوْمَ الْقِيمَةِ اِنَّكَ لاتُخْلِفُ الْميعادَ.(5)
در روز قيامت رسوايمان مكن كه تو خلف وعده نمى كنى.
هنگامى كه براى عبادت بر مى خيزد اگر نيازى به تخلّى دارد نخست براى آن برود. بعد هم وضو بگيرد و قبل از وضو، مسواك كند و خود را خوشبو سازد، آنگاه براى نماز شب آماده شود.(6)
وقت نماز شب:
اوّل وقت نماز شب، از نيمه شب است و هرچه به طلوع صبح نزديك تر شود، فضيلتش بيشتر است و اگر صبح طلوع كرده باشد و او چهار ركعت از نماز شب را به جاى آورده باشد، بقيه را با حمد تنها، تمام كند.(7)
كيفيّت نماز شب:
نماز شب هشت ركعت است كه در هر دو ركعتى سلام مى دهد; در دو ركعت اوّل در هر ركعت سوره حمد و توحيد (قل هو الله احد) را بخواند و يا آن كه در ركعت اوّل سوره توحيد را بخواند و در ركعت دوم «قل يا ايّها الكافرون» و در شش ركعت ديگر حمد و هر سوره كه بخواهد مثل «قل هو الله احد» و نيز جايز است به خواندن حمد اكتفا كند.
همان گونه كه در نمازهاى واجب در ركعت دوم قنوت مستحب است در اين نمازها نيز مستحب است و كافى است سه بار بگويد «سُبْحانَ اللّه» يا آن كه بگويد:
اَللّهُمَّ اغْفِرْلَنا وَارْحَمْنا، وَ عافِنا وَاعْفُ عَنّا فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ، اِنَّكَ
خدايا ما را بيامرز و به ما رحم كن و عافيت به ما بده و بگذر از ما در دنيا و آخرت كه همانا تو
عَلى كُلِّ شَىْء قَديرٌ
بر هر چيز توانايى
يا آن كه بگويد:
رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ، وَتَجاوَزْ عَمّا تَعْلَمُ، اِنَّكَ اَنْتَ الاَْعَزُّ الاَْكْرَمُ.(8)
پروردگارا بيامرز و رحم كن و درگذر از آنچه مى دانى كه براستى تويى عزيزتر از همه و گرامى تر.
بعد از هشت ركعت نماز شب، دو ركعت به نيّت نماز «شفع» و يك ركعت به نيّت نماز «وتر» بخوان. در اين سه ركعت، بعد از حمد، سوره «قل هو اللّه» مى خوانى كه پاداش آن بمنزله ختم قرآن مى باشد. چراكه سوره «توحيد» به منزله ثُلث قرآن است.(9)
و يا آن كه در ركعت اوّل نماز «شفع» حمد و «قل اعوذ بربّ النّاس» بخوان و در ركعت دوم، حمد و «قل اعوذ بربّ الفلق» و در ركعت سوم (نماز وتر) حمد و قل هو اللّه احد.(10)
در نماز «وتر» بعد از حمد و سوره، دست ها را براى قنوت بردار و هرچه مى خواهى در قنوت دعا كن و حاجات دنيا و آخرت را از خدا بخواه.(11)
در روايتى آمده است كه كسى از امام(عليه السلام) مى پرسد: آيا در قنوت «وتر» لازم است كه دعاى خاصّى خوانده شود؟ چه بگويم؟ فرمود: خير (هرآنچه كه به دلت افتاد و به ذهنت وارد شد مى توانى بخوانى و درخواست كنى) ثنا و حمد خدا بجا آور و بر رسول مكرّم صلوات بفرست و براى گناهان بزرگت استغفار كن و بدان كه هر گناهى بزرگ است.(12)
«شيخ طوسى» نيز در «مصباح المتهجّد» گفته است: در قنوت وتر هر دعايى كه دوست دارى بخوان و دعاهايى كه در اين قنوت مى توان خواند، به قدرى زياد است كه به شمارش در نمى آيد.
همچنين مى گويد: مستحب است انسان در قنوت از ترس خدا (يا عشق به او) گريه كند و يا حالت گريه به خود بگيرد، و براى برادران مؤمن دعا كند و خوب است نام چهل تن را در دعاى خويش ببرد (كافى است كه مثلاً بگويد: اللّهمّ اغفر لحسن اللّهم اغفر لمحمّد و...) چرا كه اگر كسى براى چهل مؤمن دعا كند، دعايش مستجاب مى شود. ان شاء الله.(13)
سزاوار است كه هفتاد مرتبه بگويد: اَسْتَغْفِرُ اللّهَ رَبّى وَ اَتُوبُ اِلَيْهِ.(14) و براى اين كار و همچنين شمردن چهل نفر از مؤمنان دست چپ را بلند مى كند و استغفار را به دست راست با تسبيح مى شمارد.(15)
از رسول اكرم(صلى الله عليه وآله) روايت شده است كه آن حضرت در نماز وتر هفتاد مرتبه استغفار مى كرد و هفت
مرتبه مى گفت:
هذا مَقامُ الْعائِذِ بِكَ مِنَ النّارِ(16) اين جايگاه پناه برنده به توست از آتش دوزخ و همچنين از امام زين العابدين(عليه السلام) روايت شده است كه در نماز وتر سيصد مرتبه مى گفت: اَلْعَفْوَ، اَلْعَفْوَ، اَلْعَفْوَ...(17)
پس از آن بگويد: رَبِّ اغْفِرْلى وَارْحَمْنى،وَتُبْ عَلَىَّ اِنَّكَ اَنْتَ التَّوّابُ الرَّحيمُ.(18) پروردگارا مرا بيامرز و به من رحم كن و توبه ام بپذير كه براستى تويى توبه پذير و مهربان.
بنابراين، دعا به چهل مؤمن (مرد يا زن) و هفتاد مرتبه استغفار و هفت مرتبه «هذا مقام العائذ بك من النار» و سيصد مرتبه «العفو» از مستحبات قنوت وتر است; ولى اگر هيچ كدام را هم نگويد به نماز او ضرر نمى رسد.
شايسته است كه قنوت را طول بدهد و پس از آن به ركوع برود و هنگامى كه سر از ركوع برداشت اين دعا را بخواند كه «شيخ طوسى» در «تهذيب» از امام موسى بن جعفر(عليه السلام) نقل كرده است:
هذا مَقامُ مَنْ حَسَناتُهُ نِعْمَةٌ مِنْكَ، وَ شُكْرُهُ ضَعيفٌ، وَ ذَنْبُهُ عَظيمٌ، وَ لَيْسَ
اين جايگاه كسى است كه نيكيهايى كه كرده نعمتى است از تو و سپاسش ناتوان و گناهش بزرگ است و در برابر آن
لِذلِكَ اِلاّ رِفْقُكَ وَ رَحْمَتُكَ، فَاِنَّكَ قُلْتَ فى كِتابِكَ الْمُنْزَلِ عَلى نَبِيِّكَ
جز مدارايى تو و رحمتت چيزى نيست زيرا كه تو در كتابى كه از جانبت بر پيامبر
الْمُرْسَلِ، صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: كانُوا قَليلاً مِنَ اللَّيْلِ ما يَهْجَعُونَ،
مرسلت صلى اللّه عليه و آله نازل شده فرمودى «آنان كه اندكى از شب را مى خفتند
وَبِالاَْسْحارِهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ. طالَ هُجُوعى وَ قَلَّ قِيامى، وَ هذَا السَّحَرُ
و در سحرها ايشان آمرزش مى خواستند» ولى خواب من به درازا كشيد و بيداريم اندك شد اكنون سحر است و
وَاَنَا اَسْتَغْفِرُكَ لِذُنُوبى، اِسْتِغْفارَ مَنْ لايَجِدُ لِنَفْسِهِ ضَرّاً وَلا نَفْعَاً، وَلا مَوْتاً
من از تو آمرزش گناهم را خواهم آمرزش خواستن كسى كه نيابد براى خويش سود و زيان و نه مرگ
وَلا حَياةً وَلا نُشُوراً.(19)
و زندگى و نه رستاخيزى.
پس از آن به سجده مى رود و نماز را تمام مى كند، و پس از سلام تسبيح حضرت زهرا(عليها السلام) را مى گويد و بعد از آن سه مرتبه بگويد:
سُبْحانَ رَبِّىَ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ الْعَزيزِ الْحَكيمِ(20)
منزهى اى پروردگار فرمانرواى پاكيزه و نيرومند فرزانه
و پس از آن بگويد:
يا حَىُّ يا قَيُّومُ، يا بَرُّ يا رَحيمُ، يا غَنِىُّ يا كَريمُ، اُرْزُقْنى مِنَ التِّجارَةِ اَعْظَمَها
اى زنده و اى پاينده و اى نيكوكار اى مهربان اى بى نياز اى بزرگوار روزى كن مرا از تجارت آنچه درآمدش
فَضْلاً، وَ اَوْسَعَها رِزْقاً، وَخَيْرَها لى عاقِبَةً، فَاِنَّهُ لا خَيْرَ فيما لا عاقِبَةَ لَهُ.(21)
فزونتر و روزيش وسيعتر و عاقبتش بهتر از همه باشد زيرا در آن چيزى كه پايان خوبى نداشته باشد خيرى نيست
و بعد از آن سه مرتبه بگويد:
اَلْحَمْدُ لِرَبِّ الصَّباحِ، اَلْحَمْدُ لِفالِقِ الاِْصْباحِ(22)
ستايش براى پروردگار بامداد ستايش براى شكافنده صبح
سپس به سجده مى رود (سجده شكر براى اين توفيق عظيم) و پنج بار مى گويد: سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ، رَبُّ الْمَلائِكَةِ وَالرُّوحِ. منزه است و پاك و پاكيزه است پروردگار فرشتگان و روح.
آنگاه مى نشيند و آية الكرسى را مى خواند و باز هم براى بار دوم به سجده مى رود و همان ذكر را پنج بار ديگر مى خواند.(23)
يادآورى: اين دعاها را مى توان از روى نوشته خواند، و بار ديگر تكرار مى كنيم: شاخ و برگهاى نماز شب بسيار خوب و سازنده است; ولى اگر كسى نتواند همه را بجا آورد، هرقدر كه مى تواند بجا آورد; مهم انجام اصل نماز، يعنى هشت ركعت نماز شب، دو ركعت نماز شفع و يك ركعت نماز وتر است; حتّى اگر كسانى نتوانند تمام يازده ركعت را بجا آورند، مى توانند به سه ركعت نماز شفع و وتر اكتفا كنند و از بركات آن بهره مند شوند.
1. بحارالانوار، جلد 73، صفحه 204، حديث 20.
2. همان مدرك، جلد 84، صفحه 192، حديث 6.
3. مصباح المتهجّد، صفحه 127 و مكارم الاخلاق، صفحه 293 (با اندكى تفاوت).
4. مصباح المتهجد، صفحه 128.
5. مصباح المتهجّد، صفحه 129.
6. همان مدرك، صفحه 130.
7. براى آگاهى بيشتر به بحارالانوار، جلد 84، صفحه 223 و 226 مراجعه شود.
8. بحارالانوار، جلد 82، صفحه 207.
9. همان مدرك، جلد 84، صفحه 226، حديث 39.
10. همان مدرك و مصباح المتهجّد، صفحه 152.
11. مصباح المتهجّد، صفحه 152
12. كافى، جلد 3، صفحه 450، حديث 31.
13. مصباح المتهجّد، صفحه 152 و 155.
14. همان مدرك، صفحه 155.
15. مفتاح الفلاح، صفحه 329
16. فقيه، جلد 1، صفحه 489، حديث 1406.
17. همان مدرك، حديث 1408.
18. مصباح المتهجّد، صفحه 155.
19. تهذيب، جلد 2، صفحه 132، حديث 276.
20 . مصباح المتهجّد، صفحه 163.
21. همان مدرك.
22. همان مدرك.
23. بحارالانوار، جلد 84، صفحه 308، حديث 86.
|
